نگاهی به برخی از مقاتل

 

1-  وقعه الطف

ازابی مخنف لوط بن یحیی الازدی .   
لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم ازدی , معروف به ابی مخنف , (متوفی 175 هجری ),از مورخان نامی اسلام و مورد وثوق علمای دین واز صحابه امام صادق[ ع] بوده است . وی , تالیفات بسیاری دارد,اما هیچ یک از تالیفات وی تاکنون به دست نیامده است .
 
از جمله وی , کتابی دارد به نام[ متقل الحسین] که در موضوع قیام و شهادت امام حسین[ ع] است .

این کتاب , مثل دیگر تالیفات ابن مخنف در دست نیست ,اما در نزد مورخین قدیم ,از جمله جریر طبری , متوفای 1310 هجری قمری بوده است و طبری بیشتر مطالب مربوط به قیام امام حسین[ ع] راازاین کتاب نقل می کند. 

اخیرا, آنچه را که طبری از مقتل الحسین ابی مخنف نقل کرده است , جناب آقای یوسفی غروی استخراج و با پاورقیهای مفید عرضه کرده اند. مصحح محترم , منقولات طبری را با آنچه مفید درارشاد آورده و همچنین با تذکره مقایسه کرده است

توضیح درباره شخصیتها, تبیین لغات دشوار, بسط حوادث و...از کارهای مفید و کارسازی است که مصحح محترم ,انجام داده اند.

ولی این , همه مقتل ابی مخنف نیست , بلکه فقط آن بخشی است که طبری از آن نقل کرده است .
 
این مقتل ابی مخنف که در نزد طبری بوده است ,از قدیمی ترین ومعتبرترین منابع تاریخی در موضوع قیام امام حسین[ ع] به شمار می رود و از منابع اصلی علمای تاریخ بوده و هست . کتاب دیگری به نام[ مقتل ابی مخنف] مشهور و در دسترس است و با چاپهای گوناگونی , در بمبئی , بغداد نجف وایران منتشر شده و همراه جلد دهم بحار نیز چاپ شده است (در زمان ناصرالدین شاه , درسال 1286) نه مولفش معلوم است و نه تاریخ تالیفش . آنچه مسلم است ,این است که :این کتاب ,از لوط بن یحیی , معروف به ابی مخنف , مورخ مشهور و معتبر نیمه اول قرن دهم هجری , نیست زیرا بین مطالب این کتاب و آنچه طبری ازابومخنف , نقل کرده است , تفاوت بسیار وجود دارد و علاوه براین ,اباطیلی دارد که آن را ازاعتبار ساقط می کند.
 
مرحوم حاجی نوری درباره مقتل ابی مخنف تقلبی واصلی می نویسد:

ابومخنف , لوط بن یحیی ,از بزرگان محدثین و معتمداز باب سیر و تواریخ استت . و مقتل او در قدیم از آن و سایر مولفاتش معلوم می شود. لکن افسوس که اصل مقتل بی عیب او در دست نیست واین مقتل موجود, که به او نسبت می دهند, مشتمل است بر بعضی مطالب منکره مخالف اصول مذهب والبته آن رااعادی و جهال , به جهت پاره ای اغراض فاسده , در کتاب داخل کرده اند وازاین جهت ,از حداعتبار واعتمادافتاده , بر منفردات او, هیچ وثوقی نیست ... به هر حال , دراین اعصار, برای آن مقتل , نسخ مختلفه , به زیاده و نقصان , دیده شده ... (لولو و مرجان 150 -156)
 
مرحوم محدث قمی می نویسد: 

[لوط بن یحیی ,ابومخنف , متوفای 175 هجری , مورخ معتبری است و کتاب [مقتل الحسین] او نیز معتبر و مورداعتماد علما می باشد. ولی این مقتلی که در دست است و به ابی مخنف , نسبت داده می شود, نه از آن ابومخنف مورداعتماداست و نه از مورخ قابل اعتماد دیگری]. (نفس المهموم ,.5)
 
و نیز می نویسد: 

[آنچه فقط دراین مقتل منسوب به ابی مخنف آمده و در منابع دیگر نیامده , قابل اعتماد نیست]. ( الکنی والالقاب , ج 1.152) 

علامه سیدشرف الدین , درباره مقتل منسوب به ابی مخنف می نویسد: 

[ این کتاب مقتل الحسین , که دست بدست می گردد و منسوب به ابی مخنف است , مشتمل بر داستانهایی است که ابومخنف , هرگزاز آنها آگاه نبوده واین داستانها را به دروغ به ابی مخنف نسبت داده اند]. (مولفوا الشیعه فی صدرالاسلام , .42) 
 
2- اخبارالطوال
 
ابوحنیفه احمدبن داود بن نند دینوری .
 
دینوری متوفی (281ه.ق یا282 یا 290 ه.ق )از دانشمندان بزرگ و در نحو و لغت وادب و هندسه و حساب و نجوم و روایت ,استاد بوده است . و دراخبار,او رااز ثقاه شمرده اند. برخی از ناقدان سخن ,او وجاحظ و ابوزید بلخی را در بلاغت , بی نظیر دانسته اند. 

از مهمترین آثار وی : کتاب الشعر والشعراء, کتاب الفصاحه , کتاب النبات , تاب اخبارالطول و کتاب الوصایاست .

وی , در علوم ریاضی نیز, تالیفاتی داشته است.

اخبارالطوال , یکی از متو کهن و باارزش تاریخ اسلام واز جمله , عاشورای حسینی است .
 
کتاب اخبارالطوال , به اهتمام آقای عبدالمنعم عامر در 1960 میلادی در موسسه احیاء کتب العربیه عیسی البابی الحلبی چاپ شده است .
 
اخبارالطوال , برای اولین بار, به وسیله صادق نشات ترجمه و در آذرماه 1364 در یکهزار و یکصد نسخه , در سلسله انتشارات بنیاد فرهنگ منتشر شده است .
 
اما به خاطر کاستیهایی که در ترجمه آقای صادق نشات وجود داشته , آقای دکتر محمود مهدوی دامغانی , به ترجمه آن همت گماشته است.

3
- انساب الاشراف
 
احمد بن یحیی بن جابرالبلاذری , چاپ بیروت , تحقیق و تعلیق محمدباقر محمودی .

بلاذری (متوفی 279 و به قولی 302 ه.ق )اهل بغداد و یک چند ندیم متوکل عباسی بوده است و به زبان فارسی آشنایی داشته و به قولی ایرانی بوده است . به اخبار وانساب عرب احاطه کامل داشته است .ابن ندیم درباره وی می نویسد:

[از مردم بغداد و جدش جابر, نزد خصیب , فرمانروای مصر, کتابت می کرد. 

بلاذری , شاعر و راویه بود و دراواخر عمراختلال مشاعر پیدا کرد و در تیمارستان او را می بستند و در همانجا درگذشت

این کتابهاازاوست : کتاب البلدان الصغیر, کتاب البلدان الکبیر (ناتمام ) کتاب الاخبار والانساب , کتاب عهداردشیر, که به شعر ترجمه کرده زیرا یکی از مترجمان فارسی به عربی بود].

کتاب مورد بحث ,از آثارارزشمند بلاذری و جزء منابع اولیه تاریخ است . 



 

۴- مقاتل الطالبیین

 
قاضی ابوالفرج علی بن الحسین ملقب به کاتب مشهور به اصفهانی ,ازاعقاب مروان بن محمد, ملقب به[ حمار], آخرین خلیفه اموی , بود. 
خاندان او که به دانش و شرف نامبردار بودند,از دیرباز دراصفهان به سر می بردند. 

ابوالفرج , به سال 284 هجری قمری , دراصفهان , متولد شد. وی بعداز تحصیلات مقدماتی در اصفهان , که آن زمان مجمع اهل ادب و حدیث بود, برای ادامه تحصیل رهسپار بغداد گشت .

ابوالفرج , بااین که از تبارامویان بود, مانند بسیاری از آزاد فکران عصر خویش , به مذهب تشیع اعتقاد داشت . در کتابهای خود, شعارهای شیعه را آشکار می کرد. کتاب او :[مقاتل الطالبیین] قدیمی ترین و معتبرترین کتاب در شرح وقایع طف و حوادث عشاورا و سایر مقاتل اولادابوطالب است .افزون براین , در کتاب [ الاغانی] , همه جا, نام امامان شیعه را با سلام و صلوات می برد واز ذکر مثالب نیاکان خود, بنی امیه , خودداری نمی کند

ابن شاکر در عیون التواریخ گوید :[ابوالفرج شیعی بود و تشیع خویش را آشکار می نمود].

ابن اثیر در کتاب الکامل گوید :[ ابوالفرج , شیعی بود واین موجب تعجب است]. 

ذهبی گوید:[ شگفت است , بااین که ابوالفرج از بنی امیه است , مذهب تشیع دارد].

ابوالفرج , حدود هفتاد و دو سال عمر کرد و سراسر عمر با برکت خود را صرف خدمت به علم وادب نمود.

وی در سالهای آخر عمر, به بیماری فالج واختلال حواس دچار گردید و مطالب را در هم می آمیخت . عاقبت روز چهاردهم ذیحجه , سال 356 هجری , در بغداد, بدرود زندگی گفت .

(کتاب الاغانی , قسمت اول از کتاب اول , ترجمه دکتر محمدحسین مشایخ فریدنی , مقدمه مترجم )

ابوالفرج , تالیفات بسیاری داشته است , ولی فقط کتاب[ الاغانی] و [کتاب مقاتل الطالبین] و کتاب[ ادب الغرباء] به چاپ رسیده واز دیگر کتب اواطلاعی در دست نیست . 

ابوالفرج , کتاب[ مقاتل الطالبیین] را به سال 313ه.ق در شرح احوال و شهادت اولادابی طالب ,از جعفر بن ابی طالب تا هفتاد نفری که در عهد مقتدر (320295ه.ق ) در زندان او درگذشتند, تالیف کرده است . 

این کتاب ,از ماخذ مهم تاریخ خاندان علی[ ع] و واقعه طف است که به سال 1307 در تهران , 1353 در نجف و در سال 1949 در قاهره چاپ شده است .

در این کتاب , نام 216 تن , کشته شدگان از فرزندان ابوطالب , آمده است جعفر بن ابی طالب , که نخستین شهیداز فرزندان ابی طالب است , در آغاز و پس از آن , دیگر شهدا, به ترتیب آمده است .

متن عربی این کتاب , که اکنون در دسترس است , پیراسته از کاستیها و اشتباهات نیست ازاین روی ,استاد محقق , جناب آقای سیدهاشم رسولی محلاتی و علی اکبر غفاری به دقت دست به تصحیح و ترجمه آن زده اند. روی این اساس , ترجمه این کتاب , (که براساس متن تصحیح شده انجام گرفته ),از متن عربی آن صحیح تر و بهتراست . 
 
در این ترجمه , تعلیقهای سودمندی در پاورقیها آمده است .البته اسناد طولانی به جز راوی اول و آخر حذف شده اند.

ترجمه این کتاب به نام: [ سرگذشت کشته شدگان از فرزندان ابوطالب] در 691 صفحه با قطع وزیری به چاپ رسیده است . 

مترجمان در مقدمه نگاشته اند: 

بنابر تحقیق ,ابوالفرج , زیدی مذهب بوده است .

می توان گفت : هدف اصلی وی , ذکر تاریخ ائمه و بزرگان زیدیه است و گویا کتاب را به عنوان طرفداری از مذهبش , تالیف کرده است زیرا دیده می شود که گاهی در تمجید و تعظیم و مدح بزرگان زیدیده مبالغه نموده و پاره ای از آنان را برامام صادق[ ع] و موسی بن جعفر[ ع] برتری داده واین کار با عقیده امامیه سازگار نیست .